Posije zaključavanja. „Pandemijski ožiljak“ na balkanskoj omladini

SARAJEVO-TIRANA-PRIŠTINA

Prema Međunarodnoj organizaciji rada, Covid-19 je neproporcionalno uticao na mlade ljude na Balkanu, uzrokujući nezaposlenost, loše obrazovanje i probleme mentalnog zdravlja koji mogu trajati i nakon pandemije. Ovo izaziva duboku zabrinutost s obzirom da su se i prije pandemije mladi na Zapadnom Balkanu već suočavali sa značajnim izazovima u pogledu zapošljavanja i socijalne uključenosti. Ali da li je prekasno da se izbjegne „pandemijski ožiljak“ na mladima? Koja su rješenja za oporavak koji uključuje mlade?

Dan nakon Dana oslobođenja Albanije, koji je godišnji državni praznik, noć 29. novembra 2020. godine, bila je strašna noć za građane albanskog malog grada Librazhd. Jedan mladić je skočio sa petog sprata zgrade pokušavajući da okonča svoj život. Užasna buka i njegovi vrisci šokirali su komšije. Mladić je hitno prevezen u lokalnu bolnicu; zbog višestrukih rana, morao je da bude transportovan u traumatološku bolnicu u Tirani. Dvadesetčetvorogodišnjak sa inicijalima J.S. pao je na ukrasni žbun ispred zgrade, koji mu je spasio život, ali doprinio da ostane paralizovan za cijeli život. U gradu Librazhd nikada se nije desilo ovako nešto. Komšije su se odmah okupile pitajući se što je mogao da bude razlog ovome. Lushka, sredovječna žena iz Librazhda, vrišteći se pitala zašto je to uradio. Rekla je da nije postojao razlog da dječak okonča svoj život.

Iako je u svim lokalnim i nacionalnim medijima ovo objavljeno kao pokušaj samoubistva, policija je to zvanično registrovala kao nesreću. Postojale su dvije različite verzije priče. Razgovarali smo sa njegovom porodicom. Njegovom ocu nije bilo ugodno zbog policijskog izvještaja. U to vrijeme se osjećao loše i prijavio je to kao nesreću zbog kulturnog pritiska i pritiska javnog mnjenja.

Kao da siromaštvo nije bilo dovoljno, tišina i tuga su zadesile porodicu. Televizija je bila isključena jer porodica nije mogla da podnese nikakve zvukove.

Zatekli smo dječaka paralizovanog, kako leži u svom ortopedskom krevetu, nesposoban da govori mnogo. Još uvijek je osjećao jake bolove. Čim je vidio da je neko došao da ga intervjuiše, briznuo je u plač. „Barem sam živ“ – rekao je. Pitali smo ga kako je i šta se dogodilo te noći.

„Nisam se osjećao dobro kada sam ovo uradio. Imao sam svoje lične probleme i krize. Nisam mogao da se otvorim nikome jer bi me svi smatrali ludim. Bio sam psihički bolestan i preplavljen negativnom energijom. Ja sam neprijatelj samom sebi. Nakon što sam ovo uradio, svi su pokušali da me saslušaju, ali sada je prekasno”, završio je razgovor mladić.

Poštovali smo privatnost porodice. Nije mu bilo prijatno da nastavi pa je njegov otac uskočio u razgovor.

„Želim da slučaj mog sina bude poruka za podizanje svijesti i razumijevanje tuđeg bola. To nas čini ljudima. Napravili smo veliku grešku, što mi je moj drugi sin stavio do znanja. Nije trebalo da prijavimo slučaj kao nesreću. Više se ne stidimo da kažemo da je naš sin bio psihički bolestan zbog karantina. Raskinuo je sa svojom djevojkom, nije položio ispite na fakultetu i sjedio je 24 sata zureći u zid; za njega je to bio trenutak slabosti. Osjećam se loše kao otac. Trebalo je da budem bliskiji sa njim i obratim pažnju čak i na njegovo čudno ponašanje. Trebalo je bolje da postupim i da mu kažem da je u redu ako se doživi neuspjeh. Žalim zbog svoje greške. Čak i mi kao roditelji učimo na sopstvenim greškama.“

Ova nesrećna porodica mora da prevaziđe predrasude i govorkanja nakon što se ovo desilo. Mladić koji je prereživio nesreću ne može da izađe napolje jer je izgubio obje noge. Kičmeni stub mu je slomljen, zbog čega će ostati invalid do kraja života. Kao da to nije bilo dovoljno, njegovi roditelji su se morali nositi sa radoznalošću i uvredljivim pitanjima zajednice i susjedstva. Sve što Nazmi, otac mladića, ima da kaže za njih je da ne šire priče o njegovoj tragediji, već da gledaju svoju decu i pokušaju da budu bliski sa njima.

Arjana Novaku, nezaposlena žena koja kod kuće ima muža invalida, govori o teškoj situaciji koja je zadesila zbog pandemije.

Na slici: Arjana Novaku

„Pandemija je bila veoma teška za moju porodicu i za mene kao ženu, samu, nezaposlenu. Bilo je veoma stresno suočiti se sa ekonomskom krizom i to mi je pogoršalo situaciju jer moram da se brinem i o osobi sa invaliditetom.”

Nisam mogla to da radim, jer sam i ja hronično bolesna. Ovaj stres je uticao i na moju maloljetnu djecu. Ne mogu da ispunjavam njihove potrebe.

Ja sam hranilac porodice. Uputila sam brojne molbe za pomoć, dobijala sam samo prazne riječi, nikakvu podršku. Umorna sam od obilazaka lokalnih institucija u nadi da ću pronaći rješenje, ali to je bilo nemoguće“, zaključuje Arjana.

Jedna od njenih kćerki pokušala je samoubistvo tokom COVID-19. Imala je samoubilačke misli i rekla je da nije srećna u ovom životu.

Njeni drugovi iz odjeljenja su je stalno zlostavljali zbog njene težine. Dobila je mnogo memova koji su je etiketirali. Bilo je čudo da sam ovo otkrila dovoljno rano; Razgovarala sam sa roditeljima tih nasilnika i učiteljicom. Bili su svjesni moje zabrinutosti i odmah su preduzeli korake da njihova djeca bolje shvate posljedice svog ponašanja i izvine se. Sjećam se da je jedan od nasilnika čak i plakao kada je saznao koliko su njegovo ponašanje i njihove užasne riječi uticale na moju kćerku.

Samopovređivanje među tinejdžerima u porastu

Rexhep Shaka, socijalni radnik u opštini Librazhd, kaže da su albanska ruralna područja zanemarena zbog drugih prioriteta. „Nemamo kapaciteta i sredstava. Ja mogu da saslušam i uvijek smo se trudili da im budemo blizu kad su njihove potrebe u pitanju, ali je potrebno više psihologa i psihijatara za rješavanje ovih problema. Neki mladi ljudi su se osjećali zaista sami na svijetu. Tipične radnje uključuju rezanje, grebanje i trganje ili čupanje kože ili kose. Neki ljudi takođe mogu udarati glavom o zid ili udarati predmete ili sebe. Međutim, nije svako samopovređivanje povezano sa samoubistvom. Oslobađanje od samopovređivanja može potrajati godinama; traženje stručnjaka za mentalno zdravlje može pomoći adolescentima da pređu sa samopovređivanja na samopomoć. Ali neće svako biti spreman da odmah prestane, što roditelji moraju imati na umu.”

Na slici: Socijalni radnik grada Librazhd, Rexhep Shaka

Miljana Hasanaj, psiholog iz Ekološkog centra za studije i istraživanje, rješenja za mentalnu bolest mladih vidi u prirodi, a ne u tradicionalnim nastavnim planovima i programima. „Uvijek govorim mladima koji se bore sa određenim stvarima u životu, izađite u prirodu, ona vas nikada neće iznevjeriti. Priroda pruža veliko oslobađanje od stresa i omogućava nam da se udaljimo od stvari koje nam prvenstveno izazivaju stres. Ministarstvo obrazovanja i sporta u Albaniji treba da istakne ulogu psihologije u školama. Idealno bi bilo da svaka škola ima psihologa. Treba izdvojiti više sredstava za zapošljavanje psihologa. Ponekad je sve što im treba samo neko ko će ih saslušati.”

Novinarski tim sa takmičenja mladih novinara. S desna na lijevo: Amra, Jeta i Arlis.

Različite zemlje, isti problemi

Ako se odvezemo nešto više od 400 kilometara sjeverozapadno, do Bosne i Hercegovine, razumjećemo zašto je to problem koji intenzivno pogađa Zapadni Balkan, te da u ovom slučaju nema velikih “razlika” između zemalja regiona.

Nihad Bojić iz Šerića, BiH, prisjeća se bolnih trenutaka kada je saznao kako je njegov prijatelj izvršio samoubistvo, govoreći nam kolika je zabluda da o samoubistvu ne treba pričati jer se ono na taj način podstiče.

„Za tu užasnu vijest saznao sam od njegovih komšija. Bio je to zaista jedan od najtežih poziva, poražavajuće je saznati da je voljena osoba na takav način napustila ovaj svijet.”

60 ljudi bliskih toj osobi će biti pogođeno njegovim/njenim samoubistvom

Stopa samoubistava u BiH prema World Population Review iznosi 10,9 na 100.000 stanovnika. Zašto moramo ozbiljno i sistematski shvatati slučajeve samoubistva pokazuje i naučno dokazana činjenica koju je s nama podijelila magistar psihologije Vildana Zrnanović-Hasanović. Ona kaže da je iza svake osobe koja izvrši samoubistvo u prosjeku 60 bliskih ljudi „pogođeno” ovom smrću.

Kako ovo tačnije utiče na porodicu i prijatelje, Zrnanović-Hasanović odgovara: „Iako mnogi saosjećaju sa članovima porodice i prijateljima osobe koja je izvršila samoubistvo, oni su često podjednako stigmatizovani i izolovani. Stigmatizacija se odnosi na stav njihove okoline da žrtva i njena porodica i voljeni nisu pružali podršku i nisu mogli da se izbore sa emocionalnim problemima, a osjećaj stigme i stida je prepreka da traže podršku i pomoć od stručnjaka.”

Takođe, Zrnanović-Hasanović potvrđuje da su porodica i prijatelji često u visokom riziku od suicidnih misli i pokušaja samoubistva:

„Studija koju je sproveo Pitman (2016), a koja je ispitivala 3.432 mlade osobe koje su izgubile bliskog prijatelja ili člana porodice zbog samoubistva, pokazala je da je veća vjerovatnoća da će oni pokušati samoubistvo nego ljudi koji su izgubili blisku osobu zbog nekog drugog prirodnog uzroka. Posljedica je ista bez obzira da li su oni bili porodica ili prijatelji žrtve.”

Na sreću, u krugu prijatelja Bojićeve, ističe se potreba za sadržajnim razgovorima i međusobnom podrškom nakon gubitka prijatelja.

„Intenzivnije razgovaramo o onome što brine svakog pojedinačno. Svako nosi svoj krst i pomoći nekome da lakše podnese teret krsta je najiskonskiji izraz čovječnosti kao takve“, završava Nihad.

Povratak u školu uz postpandemijske mjere.

Suočena s gubitkom jednog svog studenta sredinom ove godine, dr Omerdić, sa Pravnog fakulteta Univerziteta u Tuzli, intenzivno radi na uvođenju promjena u sistem u kome ostvaruje svoj radni angažman.

 „Studenti sa kojima sam imala priliku da se družim prije pandemije, koji su pohađali predavanja na fakultetu, kada ih nakon nekog vremena vidim, primjećuju se određene promjene.”

Da li profesori treba da reaguju u slučaju primjetnih promjena psihičkog stanja svojih studenata? Prof. Omerdić objašnjava: „Privatnost i pravo na porodični život uvijek treba štititi, ali istovremeno postoji obaveza da na neki način reagujete ako znate da postoje određena ponašanja i radnje suprotne važećim normama.“ Koliko je važno raditi na polju mentalnog zdravlja za dobrobit studenata u okviru akademske zajednice i kako prof. Omerdić vidi promjene kod studenata tokom pandemije, poslušajte u video zapisu ispod.

Intervju sa dr DŽENETOM OMERDIĆ

Nazovite „Liniju života“, neko će vas uvijek saslušati.

U nedostatku sistemskog rješenja u Albaniji i Bosni i Hercegovini koje bi doprinijelo prevenciji samoubistava među mladima, jedan primjer sa Kosova ipak pruža nadu.

Kada se pojavila pandemija COVID-19, osnovan je call centar za mlade ljude koji su imali psihičkih problema. „Ponekad, sve što treba da uradimo je da prekinemo tišinu kako bismo shvatili koliko je naša priča povezana sa drugima. Za one koji se osjećaju usamljeno! Za one koji se osjećaju nemoćno! I one koji su umorni! Nisi sam! Zajedno liječimo. Samo razgovaraj i prekini tišinu, pozovi „Linja Jetës” i otvori prozore svoje depresije na 0800 12345.” Ovo je snažna poruka koju je prenijela jedna od poznatih pop zvijezda na Kosovu na svom YouTube videu sa 29 miliona pregleda. Kampanja se masovno proširila među poznatim ljudima i imala je veliki uspjeh.

Postoji nada.

Ovaj call centar je pomogao ljudima koji su telefonirali i podijelili svoje probleme i imali suicidne misli. Na drugoj strani telefonske linije se nalaze dobro obučeni profesionalci pod nadzorom psihologa, koji ih bezuslovno sluša, ne otkrivajući identitet osobe koja je uputila telefonski poziv.

Direktor ovog S.O.S. call-centra Bind Skeja je za Inicijativu mladih novinara, na osnovu istraživanja poziva, rekao da je pandemija ozbiljno uticala na zdravlje mladih s Kosova, ali ne samo na njih. Skeja pokazuje da otkako je ova linija otvorena, gotovo nijedan dan ne prođe bez poziva.

Na slici iznad, Bind Skeja, direktor call centra „Linja e Jetës”.

„Rijetko se dešava da nema poziva. Imamo 4 – 10 poziva dnevno. Garantujemo im anonimnost kako bismo zadobili njihovo povjerenje. Veoma smo pažljivi kada je u pitanju naš imidž. Skoro dvije godine radimo na pridobijanju povjerenja javnosti. To je konstantni rad jer je i dalje u pitanju borba sa stigmom koju ti ljudi proživljavaju.”

S obzirom da je Skeja psiholog, on ima mišljenje o uticaju pandemije, posebno na mlade ljude. Ona je stvorila ogromnu prazninu koju će biti teško popuniti tokom vremena, posebno za one ljude koji su već bili zatvoreni u sebe. Na Kosovu je to problem jer nemamo istraživanja koja to odražavaju, ali to je poziv da se 2022. počne više podizati svijest institucija, da se ulaže u aktivnosti, znanje i obuku o mentalnom zdravlju, nastavlja Skeja.

On osuđuje kosovske institucije što pitanje mentalnog zdravlja nisu ozbiljno shvatile. „Ovo pitanje se nije ozbiljno shvatalo ni nakon pandemije, ni prije, počevši od nedostatka psihologa u školama. Centar za mentalno zdravlje u Prištini je preopterećen, u centrima porodične medicine nema psihologa. Ulaganja su veoma mala, a samo 3% državnog budžeta za zdravstvo se izdvaja za mentalno zdravlje, završava direktor Linja e Jetës.

Mladi podržavaju mlade

Oni koji direktno razgovaraju sa mladim ljudima koji zovu su volonteri, a jedna od njih je Lirigzona Rrustemi za koju je ovaj posao veoma važan. Ovo je njena priča:

Video zapis intervjua Lirigzone.

Statistički podaci koje nam je dostavila Policija Kosova pokazuju da je broj samoubistava i pokušaja samoubistva bio veći u 2020. i 2021. godini u odnosu na prethodne godine.

GodinaBroj pokušaja samoubistvaBroj izvršenih samoubistava
201910131
202011140
202114234

Za direktora Udruženja psihologa Kosova, Naima Telakua, pandemija i svi problemi koji su je pratili su možda naveli ljude da pomisle na samoubistvo.

Na slici, Naim Telaku, predsjednik Udruženja psihologa Kosova tokom intervjua sa novinarkom Jetom.

Telaku kaže da je pandemija iz više razloga uticala na mentalno zdravlje mladih ljudi danas, a to će imati posljedice i u budućnosti.

Mladi su bili jedna od najranjivijih ciljnih grupa pogođenih pandemijom.

„Pandemija Covid-19 negativno je uticala na mentalno zdravlje stanovništva u cjelini, ali su neke grupe bile više pogođene. Kod mladih ljudi, pored navedenih posljedica, uočene su i tegobe opsesivne prirode, praćene povećanjem količine konzumirane hrane, alkohola i droga u funkciji upravljanja visokim nivoima stresa. Za mlade koji su dio obrazovnog procesa, pandemija ima brojne negativne posljedice indirektno zbog odvojenosti od obrazovnog procesa. Ove posljedice mogu biti dugoročne, što se može udružiti sa negativnim posljedicama preventivnih i izolacionih mjera i štetiti mentalnom zdravlju mladih ljudi u narednih nekoliko godina.”

Sada se možda nazire kraj pandemije. Ali njene posljedice na mlade će trajati i dalje. Nedostaci u odgovoru institucija i nacionalnih vlada pokazuju da su sada potrebne dodatne mjere politike za rješavanje dugoročnih posljedica pandemije na obrazovanje, rad i mentalno zdravlje mladih. Tri oblasti: gubitak obrazovanja, ekonomski gubitak i loše mentalno zdravlje, sada predstavljaju dugoročni ‘pandemijski ožiljak’ na mladim ljudima. Ovo može pratiti mlade ljude do kraja života i zahtijeva od vlada i institucija da djeluju danas kako bi omogućili oporavak koji uključuje mlade, kaže se u izvještaju Evropskog foruma mladih.

Ako ste mlada osoba koja se trenutno bori sa problemima, slobodno pozovite ove brojeve. Neko će biti tu da vas sasluša.

Albanija – Albanska nacionalna linija za pomoć djeci, 116 111

Bosna i Hercegovina “Vive žene”, +387 35 226 819 

Kosovo – Linja e Jetës, Call centar za prevenciju samoubistva, 0800 12345

Arlis Alikaj je izvijestio iz Albanije

Amra Avdić je izvijestila iz Bosne i Hercegovine

Jeta Selmanaj je izvijestila sa Kosova

Përtej mbylljes. ‘Shenja e pandemisë’ në rininë e Ballkanit

Arlis Alikaj raportoi nga Shqipëria

Amra Avdić raportoi nga Bosnja dhe Hercegovina

Jeta Selmanaj raportoi nga Kosova

Sipas Organizatës Botërore të Punës, Covid-19 nuk ndikoi në mënyrë proporcionale tek të rinjtë e Ballkanit, duke shkaktuar probleme të papunësisë, arsimit jo cilësor dhe shëndetit mendor që mund të zgjasin edhe përtej pandemisë. Kjo është shqetësuese duke qenë se edhe para pandemisë të rinjtë në Ballkanin Perëndimor po përballeshin me sfida të konsiderueshme lidhur me punësimin dhe përfshirjen sociale. Por a është shumë vonë për ta shmangur ‘shenjën e pandemisë’ te rinia jonë? Cilat janë zgjidhjet për një rikuperim përfshirës të rinisë? 

Një ditë pas Ditës së Pavarësisë së Shqipërisë, festë publike që festohet çdo vit, nata e 29 nëntorit 2020 ishte një natë e frikshme për banorët e Librazhdit, një qytet i vogël në Shqipëri. Një i ri u hodh nga kati i 5-të i një ndërtese, në përpjekje për t’i dhënë fund jetës së tij. Zhurma e tmerrshme dhe ulërimat e tij shokuan fqinjët përreth. I riu u dërgua me urgjencë në spitalin e vendit; për shkak të plagëve të shumta ai u detyrua të bartej në spitalin e traumës në Tiranë. 24 vjeçari me inicialet J.S., ra mbi një shkurre dekorative para ndërtesës së tij, e cila i shpëtoi jetën, por e la të paralizuar. Kjo nuk kishte ndodhur më parë në qytetin e Librazhdit. Fqinjët u mblodhën menjëherë duke shprehur habi se pse ai do ta bënte një gjë të tillë. Lushka, një grua në moshë të mesme nga Librazhdi, bërtiste se pse e bëri ai këtë. Ajo tha se nuk ka asnjë arsye që një djalë t’i japë fund jetës së tij.

Ndonëse në çdo media lokale dhe media kombëtare rasti u raportua si tentim vetëvrasjeje, policia e cilësoi zyrtarisht rastin si aksident. Kishte dy versione të ndryshme të stories. Folëm me familjen e tij. Babi i tij nuk ndihej shumë rehat për shkak të raportit të policisë. Ai ndihej keq në atë kohë dhe e raportoi rastin si një incident për shkak të presionit kulturor dhe atij të opinionit publik.

Sikur të mos ishte e mjaftueshme varfëria, tani heshtja dhe pikëllimi kanë pllakosur familjen. Televizioni ishte i shkyçur sepse familja s'mund t’i duronte zhurmat. 

E gjetëm të riun e paralizuar të shtrirë në shtratin e tij ortopedik, pa mundur të flasë shumë. Ende kishte shumë dhimbje. Sapo e pa që dikush kishte ardhur për ta intervistuar, shpërtheu në lot. ‘Të paktën jam gjallë’ – tha ai. E pyetëm si ishte dhe çfarë kishte ndodhur atë natë. 

”Nuk po ndihesha MIRË kur e bëra këtë. Kisha problemet dhe krizat e mia personale. Nuk mund t’u hapesha të tjerëve se do të më quanin të çmendur. Isha keq në aspektin mendor dhe i ngarkuar me energji negative. Jam armiku i vetes sime. Pasi e bëra, të gjithë u përpoqën të më dëgjonin, por tani është shumë vonë,” – përfundoi bisedën i riu.

E respektuam privatësinë e familjes. Ai nuk ndihej mirë ta vazhdonte bisedën kështu që ndërhyri babai i tij. 

Dua që rasti i djalit tim të jetë një mesazh për të ngritur vetëdijen dhe për të bashkëndjerë dhimbjen e të tjerëve. Është kjo që na bën njerëz. Ne gabuam shumë, këtë ma bëri me dije djali tjetër. Nuk duhet ta kishim raportuar situatën si një aksident. Nuk na vjen më turp të themi se djali ynë ishte i sëmurë në aspektin mendor si pasojë e karantinës. U nda me të dashurën, ra në provimet në universitet dhe rrinte ulur 24 orë me sytë ngulur në mur; ishte një moment dobësie për të. Ndihem keq si baba. Duhet t’i kisha qëndruar më pranë dhe t’i kisha kushtuar vëmendje qëndrimit të tij të çuditshëm. Duhet të kisha bërë punë më të mirë duke i treguar se është në rregull edhe nëse dështon. Pendohem për gabimin tim. Edhe ne si prindër mësuam nga gabimet tona. 

Kësaj familjeve të shkretë iu desh të tejkalonte paragjykimet dhe diskutimet e njerëzve pas ndodhisë. I mbijetuari nuk mund të dalë jashtë sepse ka humbur të dy këmbët. Shtylla kurrizore i është thyer, duke e lënë të paaftë për tërë jetën. Sikur kjo të mos mjaftonte, prindërve të tij iu desh të merreshin me kureshtjen dhe pyetjet e pahijshme nga komuniteti dhe lagjja. E gjitha që Nazmiu, babai i të riut, ka për t’u thënë atyre është që të mos bëjnë thashetheme për tragjedinë e tij, por të kujdesen për fëmijët e tyre dhe t’u rrinë afër. 

Arjana Novaku, e papunë, burri i së cilës është me aftësi të kufizuara, flet për situatën e rënduar që pandemia ka sjellë për të. 

Në foto: Arjana Novaku

“Pandemia ka qenë shumë e vështirë për familjen time dhe për mua si grua, e vetme, e papunë. Ka qenë shumë stresues përballimi i krizës ekonomike dhe kjo ma ka rënduar situatën sepse mua më duhet të kujdesem po ashtu edhe për një person me aftësi të kufizuara.

Nuk mund ta bëja, sepse edhe vetë kam sëmundje kronike. Ky stres ka ndikuar edhe te fëmijët e mi të vegjël. S’mund t’ju përmbush nevojat e tyre.

Jam unë mbajtësja e familjes. Kam bërë shumë kërkesa për ndihmë, kam marrë vetëm fjalë të thata, asnjë mbështetje. Jam lodhur duke ardhur rrotull në institucionet vendore, me shpresën se do të gjej një zgjidhje, por ka qenë e pamundur” – përfundon Arjana.

Një nga vajzat e saj tentoi vetëvrasjen gjatë COVID-19. Kishte mendime për vetëvrasje dhe tha se nuk ishte e lumtur në këtë jetë. 

Shokët e klasës vazhdimisht e bullizonin për peshën e saj. Kishte marrë shumë meme duke e etiketuar. Ishte mrekulli që e ndalova në kohë. Fola me prindërit e fëmijëve bullizues dhe mësuesin. Ata u informuan për shqetësimin tim dhe menjëherë ndërmorën hapa për t’i edukuar më mirë fëmijët e tyre dhe për të kërkuar falje. Më kujtohet që një nga fëmijët bullizues edhe qau kur kuptoi se sa thellë kishin ndikuar te vajza ime qëndrimi i tij dhe fjalët e këqija. 

Vetë-lëndimi tek të rinjtë është në rritje 

Rexhep Shaka, punëtor social në komunën e Librazhdit, thotë se zonat rurale të Shqipërisë janë lënë prapa prioriteteve të tjera. ”Nuk kemi kapacitete dhe fonde. Unë mund të dëgjoj dhe ne gjithmonë jemi përpjekur t’u qëndrojmë afër për nevojat e tyre, por duhet të ketë më shumë psikologë dhe psikiatër për t’i trajtuar problemet. Disa nga të rinjtë ndiheshin me të vërtetë të vetmuar në këtë botë. Veprimet e zakonshme përfshijnë prerjet, gërvishtjet dhe heqjen e lëkurës apo shkuljen e flokëve. Disa persona gjithashtu mund ta përplasin kokën për muri ose të godasin objekte ose veten e tyre. Megjithatë, jo të gjitha vetë-lëndimet lidhen me vetëvrasjen. Largimi nga vetë-lëndimi mund të zgjasë me vite; kërkimi i ndihmës së një profesionisti të shëndetit mendor mund t’i ndihmojë adoleshentët të kalojnë nga vetë-lëndimi te kujdesi për veten. Por jo secili do të mund të ndalojë menjëherë, e këtë gjë duhet ta kenë parasysh prindërit”.

Në foto: Punëtori social i qytetit të Librazhdit, Rexhep Shaka

Miljana Hasanaj, psikologe nga ECSR (Qendra Mjedisore për Studime dhe Kërkime) e sheh zgjidhjen për problemet e shëndetit mendor te natyra e jo te programet tradicionale. ”U them gjithmonë të rinjve që kanë vështirësi me gjëra në jetë, dilni në natyrë, ajo asnjëherë nuk do t’ju zhgënjejë. Natyra ofron mundësi për lirim nga stresi, duke na bërë që të largohemi pikë së pari nga gjërat që na stresojnë. Ministria e Arsimit dhe Sportit në Shqipëri duhet ta theksojë rolin e psikologjisë në shkolla. Në rastin ideal, secila shkollë duhet të ketë një psikolog. Më shumë fonde duhet të ndahen për punësimin e psikologëve. Nganjëherë e gjitha që u duhet është një zë që ta dëgjojnë.”

Ekipi i gazetarëve nga Gara e gazetarëve të rinj. Nga e djathta në të majtë: Amra, Jeta dhe Arlis.

Vende të ndryshme, probleme të njëjta 

Nëse ecim pak më shumë se 400 kilometra në veriperëndim, në Bosnje dhe Hercegovinë, do të kuptojmë se pse ky është një problem që prek në mënyrë intensive Ballkanin Perëndimor dhe se në këtë rast nuk ka “dallime” të mëdha midis vendeve të rajonit.

Nihad Bojić nga Šerići, BeH, kujton momentet e dhimbshme kur kishte mësuar se si shoku i tij kishte bërë vetëvrasje, duke na thënë se sa ide e gabuar është kur thuhet se vetëvrasja nuk duhet të diskutohet sepse kështu nxitet.

“Këtë lajm të tmerrshëm e mësova nga fqinjët e tij. Ishte ndër telefonatat më të vështira; të mësosh se një i dashur i yti ka lënë këtë botë në këtë mënyrë është shkatërruese”.

60 veta të afërt të personit ndikohen nga vetëvrasja e tij/saj

Shkalla e vetëvrasjeve në BeH sipas World Population Review është 10.9 për 100,000 banorë. Se pse duhet t’i marrim seriozisht dhe sistematikisht rastet e vetëvrasjes është treguar nga fakti i dëshmuar shkencërisht të cilin e ndau me ne Vildana Zrnanović-Hasanović, MSc. në psikologji. Ajo thotë se pas çdo personi që bën vetëvrasje, mesatarisht 60 persona afër tij/saj “preken” nga kjo vdekje.

Se si kjo ndikon saktësisht te familja dhe miqtë, Zrnanović-Hasanović përgjigjet: “Ndonëse shumë bashkëndjejnë me anëtarët e familjes dhe miqtë e personit që ka kryer vetëvrasjen, shpesh ata stigmatizohen dhe izolohen. Stigmatizimi i referohet qëndrimit të rrethit se viktima dhe familja dhe të afërmit e tij/saj nuk kanë ofruar përkrahjen e duhur dhe nuk mund të përballeshin me problemet emocionale, dhe ndjenja e stigmës dhe turpit i ndalon ata të kërkojnë përkrahje dhe ndihmë nga profesionistët”.

Gjithashtu, Zrnanović-Hasanović konfirmon se familja dhe miqtë janë shpesh në rrezik të madh nga mendimet për vetëvrasje dhe përpjekjet për vetëvrasje:

 “Një studim i kryer nga Pitman (2016), që shqyrtoi 3,432 të rinj që humbën një mik të ngushtë ose familjar për shkak të vetëvrasjes, tregoi se ata kanë më shumë gjasa të tentojnë vetëvrasje se sa personat që kanë humbur një person të afërm për shkaqe të tjera natyrale. Efekti është i njëjtë pavarësisht se a ishin ata familjarë apo miq të viktimës”.

Fatmirësisht, brenda rrethit të miqve të Bojić, nevoja për biseda kuptimplote dhe përkrahje reciproke pas humbjes së mikut të tyre është e theksuar.

“Ne flasim më intensivisht për atë që ka të bëjë me secilin individualisht. Gjithsecili bart barrën e vet dhe ndihmesa e ofruar dikujt për ta bartur atë më lehtësisht është shprehja më e kamotshme e humanitetit,” përfundon Nihad.

Kthimi në shkolla me masat pas pandemisë.

Përballur me humbjen e një prej studentëve të saj në mes të vitit, Dr. Omerdić, që mban titullin PhD në Fakultetin Juridik, Universiteti i Tuzlës, po punon intensivisht për të sjellë ndryshime në sistemin ku vepron. 

“Te studentët me të cilët kisha rastin të shoqërohesha para pandemisë, që vijonin ligjëratat në klasë, kur i shoh pas një kohe mund të vërej disa ndryshime”.

A duhet të reagojnë profesorët në rast se vërejnë një ndryshim të dukshëm në gjendjen mendore të studentëve të tyre? Prof. Omerdić shpjegon, “Privatësia dhe e drejta për jetë familjare duhet të mbrohet gjithmonë, por në të njëjtën kohë, është obligim të reagohet në njëfarë mënyre nëse e vëren se ka sjellje dhe veprime të caktuara të kundërta me normat e aplikueshme.” Për të mësuar se sa e rëndësishme është të punosh në fushën e shëndetit mendor për të mirën e studentit brenda komunitetit akademik dhe se si Prof. Omerdić i shikon ndryshimet gjatë pandemisë ndiqni videon më poshtë.

Intervistë me Dr. DŽENETA OMERDIĆ, PhD

Telefononi “The Lifeline,” dikush do t’ju dëgjojë gjithmonë.

Në mungesë të një zgjidhje sistemore në Shqipëri dhe Bosnje dhe Hercegovinë që do të kontribuonte në parandalimin e vetëvrasjeve në mesin e të rinjve, një shembull nga Kosova tregon se ka ende shpresë.

Kur u paraqit pandemia COVID-19, u themelua një qendër për të rinjtë që kishin vështirësi me shëndetin mendor. ”Nganjëherë, thjesht na duhet ta thyejmë heshtjen për të kuptuar se sa lidhet storia jonë me të tjerët. Për atë që ndihet vetëm! Për atë që ndihet i pafuqishëm! Për atë që është i lodhur! Ti nuk je vetëm! Së bashku shërohemi. Thjesht fol dhe thyej heshtjen, telefono në ”Linjën e Jetës” dhe hapi dritaret e depresionit tënd në 0800 12345”. Ky është një mesazh i fuqishëm, që u shpërnda nga një prej yjeve pop më të njohur në Kosovë, në videon e saj në YouTube me 29 milion shikime. Fushata u përhap masivisht në mesin e të famshmëve dhe ishte një sukses i madh.

Ka shpresë.

Kjo qendër ka ndihmuar personat që kanë telefonuar dhe kanë ndarë problemet e tyre dhe që kishin mendime vetëvrasëse. Në anën tjetër të linjës telefonike janë profesionistë të trajnuar mirë nën mbikëqyrjen e një psikologu, që i dëgjon ata pa kushte, pa e zbuluar identitetin e telefonuesit.

Drejtori i kësaj qendre telefonike për ndihmë, Bind Skeja, tha për Nismën e gazetarëve të rinj, se bazuar në një kërkim lidhur me telefonatat, pandemia ka ndikuar në mënyrë serioze në shëndetin e të rinjve kosovarë, por jo vetëm tek ata. Skeja thotë se që kur është hapur linja, nuk kalon gati asnjë ditë pa telefonata.

Në foton më sipër, Bind Skeja, Drejtor i qendrës telefonike “Linja e Jetës”

”Rrallë ndodh të mos kemi telefonata. Kemi 4 – 10 sosh në ditë. Ne ua garantojmë atyre anonimitetin dhe në këmbim fitojmë besimin e tyre. Jemi jashtëzakonisht të kujdesshëm për imazhin tonë. Jemi duke punuar gati që dy vite për ta fituar besimin e publikut. Është punë e vazhdueshme sepse ende ka vështirësi me stigmën që përjetojnë këta persona.”

Meqë Skeja është psikolog, ai ndan mendimin se pandemia ka ndikuar, sidomos tek të rinjtë. Ka krijuar një boshllëk të madh dhe do të jetë e vështirë që ai të plotësohet me kalimin e kohës, sidomos për këta persona që tashmë kanë qenë të mbyllur në vetvete. Në Kosovë, është problem sepse nuk kemi kërkime që e pasqyrojnë këtë, por kjo përbën një thirrje për vitin 2022 për të filluar me rritjen edhe më tej të vetëdijesimit të institucioneve për të investuar në aktivitete, vetëdijesim dhe trajnim për shëndetin mendor, vazhdon Skeja.

Ai kritikon institucionet në Kosovë që nuk e kanë marrë seriozisht çështjen e shëndetit mendor. ”Kjo çështje nuk është marrë seriozisht pas pandemisë apo para saj, nisur nga mungesa e psikologëve nëpër shkolla. Qendra e Shëndetit Mendor në Prishtinë është e mbingarkuar, nuk ka psikolog në Qendrat e Mjekësisë Familjare. Investimet janë të pakëta dhe vetëm 3% e buxhetit shtetëror për shëndetësinë shkon në shëndetin mendor, përfundon drejtori i qendrës Linja e Jetës.

Të rinjtë përkrahin të rinjtë 

Ata që flasin drejtpërdrejt me telefonuesit janë vullnetarë dhe një prej tyre është Lirigzona Rrustemi për të cilën kjo punë është shumë e rëndësishme. Ja storia e saj: 

Video e intervistës së Lirigzonës.

Statistikat nga Policia e Kosovës na tregojnë se numri i vetëvrasjeve dhe tentimeve për vetëvrasje ishte më i lartë në vitin 2020 dhe 2021 në krahasim me vitet e mëparshme.

VitiNumri i tentimeve për vetëvrasjeNumri i vetëvrasjeve
201910131
202011140
202114234

Për drejtorin e Shoqatës së Psikologëve të Kosovës, Naim Telaku, pandemia dhe të gjitha problemet që erdhën me të mund të kenë shtyrë personat që të mendojnë për vetëvrasje.

Në foto, Naim Telaku, kryetar i Shoqatës së Psikologëve të Kosovës gjatë intervistës me gazetaren Jeta.

Telaku thotë se pandemia për shumë arsye ka ndikuar në shëndetin mendor të të rinjve tani dhe kjo do të ketë pasoja edhe në të ardhmen.

Të rinjtë ishin një ndër grupet më të cenueshme të prekura nga pandemia.

”Pandemia Covid-19 ka pasur ndikim negativ në shëndetin mendor të popullatës si tërësi, por disa grupe në veçanti janë dëmtuar më shumë. Tek të rinjtë, përveç efekteve të përmendura, janë vërejtur edhe probleme të natyrës obsesive, ndjekur nga një konsum më i madh i ushqimit, alkoolit dhe drogave për të menaxhuar nivelet e larta të stresit. Për të rinjtë që janë duke ndjekur shkollimin, pandemia ka shumë efekte negative indirekte për shkak të shkëputjes nga procesi i arsimit. Këto efekte mund të jenë afatgjata dhe mund të kombinohen me efekte negative të masave të parandalimit dhe izolimit dhe dëmtojnë shëndetin mendor të të rinjve për vite në vazhdim”.

Fundi i pandemisë tani mund të shihet. Por efektet e tij tek të rinjtë do të zgjasin shumë përtej saj. Mangësitë në reagimin e institucioneve dhe qeverive nacionale tregojnë se nevojiten masa të mëtejme të politikave për të adresuar pasojat afatgjate të pandemisë tek arsimimi, puna dhe shëndeti mendor i njerëzve. Tri fushat e humbjes në arsim, humbjes ekonomike dhe shëndetit të dobët mendor tanimë janë një ‘shenjë pandemike’ afatgjate tek të rinjtë. Kjo mund t’i ndjekë njerëzit për tërë jetën e tyre dhe qeveritë dhe institucionet duhet të veprojnë sot që të ofrojnë rikuperim përfshirës të të rinjve, thotë një raport nga Forumi i të Rinjve Evropianë.

Nëse je një i ri në vështirësi tani, ndihu i lirë të telefonosh këta numra. Dikush do të jetë aty të të dëgjojë.

Shqipëri – Linja Kombëtare e Ndihmës për Fëmijë në Shqipëri, 116 111

Bosnje dhe Hercegovinë “Vive žene”, +387 35 226 819 

Kosovë – Linja e Jetës, Qendra telefonike për parandalimin e vetëvrasjeve, 0800 12345

Prati
Obavesti me o
guest

0 Komentara
Inline Feedbacks
Prikaži sve komentare