VLASOTINCE
Prva antologija savremene poezije na prizrensko-timočkom dijalektu, „Oratim da ne patim”, u izdanju Kulturnog centra u Vlasotincu, promovisana је u sredu 21.februara u Narodnoj biblioteci „Desanka Maksimović“ u tom mestu.
Antologiju čini 45 pesama 30 pesnika koji žive ili su poreklom sa područja jugoistočne Srbije i Kosova.
Priređivač je Saša Stanković, profesor vlasotinačke gimnazije, a recenzent prof. dr Goran Maksimović sa Filozofskog fakuleta u Nišu.
Na promociji su svoje pesme čitali autori zastupljeni u antologiji: Vlasta Cenić, Radosav Stojanović, Violeta Jović, Vera Cvetanović, Goran Rančić, Dragan Radović, Milorad Cvetković, Dejan Đorđević, Zoran M. Jovanović, Bratislav Braca Petrović, Slađana Nedeljković, Žaklina Mančić, Srba Takić i Svetlana Pešić.
Recenziju ove antologije uradio je prof. dr. Goran Maksimović, sa Filizofskog fakluteta u Nišu, koji je između ostalog zabeležio :
” Raznovrsnost i bogatstvo srpskog pjesništva na prizrensko-timočkom dijalektu pokazalo se u svom punom sjaju u antologiji koju je pod nazivom ,,Oratim da ne patim” sastavi mladi profesor vlasotinačke gimnazije, Saša Z. Stanković
Uvršteni stihovi i pjesnici još jednom potvrđuju umjetničku raskoš dijalekatskog jezika, neiscrpno značenjsko bogatstvo i punoću, tako da pokazuju ne samo da su prirodna dopuna stvaralaštvu na književnom standardu, nego i to da su u mnogo čemu ravnopravni i komplementarni sa njim ili da ga prevazilaze u značenjskim nijansama i emocijama”.
Priređivač ove antogije Saša Z. Stanković, zahvalio se svima na podršci koju je imao u realizaciji ovog značajnog projekta.
“Zahvaljujem se opštini Vlasotince i Ministarstvu kulture koji su obezbedili materijalnu podršku da se realizuje projekat “Dijalekat” u okviru kojeg je iz objavljena ova knjiga. Posebnu zahvalnost dugujem pesnicima, koji su dali pesme za antologiju, i naravno prof. dr Goranu Maksimoviću za stručnu pomoć”, rekao je Saša Stanković.
Vredni i neumorni profesor vlasotinačke gimnazije ,,Stevan Jakovljević”, Saša Z. Stanković u predgovoru prve antologije savremene poezije na prizrensko-timočkom dijalektu ,,Oratimda ne patim” napisao je:
” Mada je još krajem 19. veka Bora Stanković dokazao da se prizrensko-južnomoravskim poddijalekatom mogu iskazati najintimnije emocije i najdublje misli o egzistenciji, i dan danas se gleda u nestručnoj javnosti sa podsmehom na govor Mitketovog zavičaja. Mitke kao „srpski Hamlet“ je prihvaćen, ali ne i dijalekat iz kog je ponikao.
Prizrensko-južnomoravski poddijalekat, zajedno sa svrljiško-zaplanjskim i timočko-lužničkim čini prizrnsko-timočki dijalekat, koji je maternji govor za bar milion Srba, ako računamo i one koji su se iselili iz zavičaja, što nije nimalo zanemarljiva brojka. Sve to ukazuje da prizrensko-timočki dijalekat treba negovati i podržavati književnost pisanu na njemu.
Antologija „Oratim da ne patim“ pokušaj je da se skrene pažnja na lepotu ovog srpskog dijalekta. Jezik se najbolje brani književnošću. Mnogi će se iznenaditi kako i o čemu se sve može pisati prizrensko-timočkim dijalektom.
Mada su estetski kriterijumi bili presudni za izbor pesama, jezičke varijacije i tematska raznolikost je nešto o čemu se vodilo računa. Treba videti stihove pesnika sa prizrensko-južno-moravskog područja, kao najraspostratnjenijeg, i uočiće se različita upotreba jezika, npr. dovoljno je uporediti govor Vranja, Miroslava Cere Mihailović sa govorom Leskovca, Dragana Radovića. Za pesme Žakline Mančić do poslednjeg trenutka bilo je dileme da li ih uvrstiti u knjigu, jer jezik njenih pesama ima dosta odlika susednog kosovsko-resavskog dijalekta. Dok kod Živomira Žike Nikolića, koji je takođe iz Aleksinca, nije bilo dvoumljenja.
Zatim postoje pesnici koji u istoj pesmi upotrebljavaju dijalekat i standardni srpski jezik, pa čak i engleski jezik, što pokazuje da savremena poezija nosi duh današnjice. Ako to nije mana jednom Matiji Bećkoviću, onda ne može biti ni pesnicima sa prizrensko-timočkog područja. S druge strane, postoje pesnici koji pevaju u duhu narodne lirike i pokušavaju da sačuvaju govor predaka, što je posebno upadljivo kod pesnika bivših Crnotravaca. Kod njih je minimalno prisustvo žargona i standardnog srpskog jezika. I ako žive u većim sredinama, oni neguju jezik svog detinjstva kao svetinju, jer im je to poslednja i najjača veza sa zavičajem i poreklom. Inače, gledano sa stanovišta jezika, za sve pesnike u ovoj antologiji bitnije je mesto rođenja i odrastanja od današnjeg mesta življenja. Oni polaze od prvog jezičkog izvorišta, od govora svojih majki, da bi potom, u skladu sa afinitetima, stvarali osoben poetski izraz.
Teme pesama su različite: ljubav, zavičaj, čovekova sudbina, erotika, kritika vlasti, de-tinjstvo… Dominira žal za prošlim vremenima kada se lepše živelo i volelo. Nostalgija se provlači kao lajtmotiv ove antologije. Čak i satirične pesme se mogu shvatiti kao druga strana nostalgije, tj. kritika sadašnjice proishodi iz sećanja na stara lepša vremena.
Može se slobodno zaključiti da je Bora Stanković najviše uticao na savremenu poeziju na prizrensko-timočkom dijalektu. Naravno ne sme se zaboraviti na snažnu tradiciju narodne lirske poezije. U satiričnim pesmama vidi se daleki uticaj Radoja Domanovića, pomalo i Stevana Sremca, pa čak i Čarlsa Bukovskog…
Broj govornika prizrensko-timočkog dija-lekta se ubrzano smanjuje zbog negativnog prirodnog priraštaja, nasilnog potiskivanja Srba sa Kosova i Metohije, zatim zbog ekonomskih migracija na sever Srbije i u inostranstvo… Zato je ova knjiga delimično i slika trenutnog stanja jednog ugroženog dijalekta na početku 21. veka.
Trebalo bi da glavni cilj ove antologije bude da se ukaže na ogromne neiskorišćene mogućnosti prizrensko-timočkog dijalekta i da se podstaknu mlađi književnici da pišu kao što govorе” zaključio je u svom predgovoru, Saša Z. Stanković, koji je i priređivač ove prve kultne antologije
Stalna kulturna dešavanja u gradu na reci Vlasini su delo, najčešće, pojedinaca, koji ne žale ni vremena ni truda da kulturna dešavnja budu ,,stalni stanovnik” Vlasotinca, a nosioci svega toga su direktor Kulturnog centra Boban Dimitrijević, direktor narodne biblioteke ,,Desanka Maksimović”, Srba Takić, kao i Saša Z. Stanković, profesor vlasotinačke gimnazije.
(Fotografija Dalibor Boce Ilić)