NIŠ
Zakon o hitnim merama za obezbeđenje javne bezbednosti, tzv. Šutarjev zakon u Sloveniji,
usvojenom u novembru 2025. godine nakon nesrećnog slučaja koji se desio u pola noći u
kafani u Novom mestu u kojem je Aleš Šutar preminuo, je izazvao brojne kritike zbog svog
uticaja na romsku zajednicu.
Analizirao moguće sličnosti sa objašnjenjima i merama iz Nürnberških zakona (1935.) i kasnijih
uredbi protiv Roma u nacističkoj Nemačkoj (kao što su Himmlerov dekret iz 1938. i Ritterova
“naučno” opravdanja).
Iako nema direktnih istorijskih poređenja u izvorima (Šutarjev zakon je „savremen“, a ne
eksplicitno rasno usmeren), postoje jasne paralele i sličnosti u retorici, opravdanjima i
efektima, koji odražavaju duboko ukorenjene stereotipe o Romima kao “pretnji” društvu.
Slovenački zakon je baziran na pseudoznanju o “kriminalnosti” i “asocijalnosti”, slično
nacističkoj “rasnoj higijeni”.
Evo ključnih sličnosti, strukturiranih po narativu, sa primerima iz oba konteksta. Koristio sam
pouzdane izvore poput Amnesty Internationala, EU reakcije za Šutarjev zakon i malo arhivu
YUROM Centra za nacističke mere u vreme Parimosa kada je ubijeno nebrojeno Roma.
- Opravdanje kao “zaštita društva” od navodne urodjene pretnje od strane Roma
Nacistički kontekst: Nürnberški zakoni i uredbe o Romima (npr. Himmlerov dekret o “borbi
protiv ciganske pošasti” iz 1938.) opravdavani su kao neophodna mera za “zaštitu njemačke
krvi i časti” od “rasno inferiornih” i “kriminalno predisponiranih” Roma, koji su prikazivani kao
genetska opasnost za homogenost naroda. Robert Ritter je u svojim “studijama” (1936–1938.)
tvrdio da su Romi “mongrele” sa naslednim kriminalnim tendencijama, opravdavajući nadzor
i segregaciju kao “higijensku” potrebu.
Šutarjev zakon: Zakon je predstavljen kao odgovor na “kriminal” u romskim naseljima, sa
ciljem “zaštite državljana” i “sprečavanja generacijskog prenosa revščine i kriminala”. Vlada
Slovenije ističe da je to mera za “učinkovitiju zaštitu” nakon incidenta sa Šutarom, ali kritičari
iz romskog pokreta vide to kao kolektivnu kaznu cele grupe za akcije pojedinaca: “Ako vlada
enači boj proti kriminalu s policijskim nadzorom Romov, ne varuje javne varnosti – kaznuje
celotno skupino za dejanja posameznikov.”
Sličnost: Oba konteksta koriste incident (ili “agitaciju”) kao okidač za šire mere, prikazujući
Rome kao spoljašnji , remetilački element koji ugrožava “normalno” društvo. - Stereotipi o “kriminalnosti” i “asocijalnosti” kao osnova za mere
Nacistički kontekst: Rome su klasifikovani kao “kriminalci po rođenju” (prema Ritteru i
Himmleru), sa fokusom na “skitački način života” i “mešanje krvi” kao genetski problem. Ovo
je dovelo do dekretata o registraciji, zabrani putovanja i internaciji u logore (npr. Dachau od
1936.), opravdano “kriminalnom biologijom”.
Šutarjev zakon: Zakon naglašava “resne unutrašnje konflikte u romskoj skupnosti” i “ranjive
grupe” u romskim naseljima, sa merama poput ograničenja socijalne pomoći za “ponavljajuće
prestupnike” (uključujući ukidanje dečijeg dodataka) i “hitrog zasega premoženja iz
nezakonitih izvora”. Naravno da ovo pojačava stereotipe o Romima kao “kriminalnoj” grupi:
Amnesty International upozorava da zakon “tretira celu romsku populaciju kao sigurnosnu
pretnju” i pogoršava dnevnu diskriminaciju, siromaštvo i isključenost.
Sličnost: Oba rakursa vide “kriminal” ne kao socijalni problem, već kao urodjenu
karakteristiku Romske zajednice (genetski u nacizmu, “generacijski” u Šutarjevom), što
opravdava kolektivne sankcije umesto individualnih.
- Segregacija i pojačan nadzor kao “praktično rješenje”
Nacistički kontekst: Proširenje Nürnberških zakona na Rome (dekret 1935.) dovelo je do
“fizičkog odvajanja” (Himmler: “sprečavanje mešanja krvi i regulacija načina života”),
uključujući rezervate, sterilizaciju i centralizovanu registraciju (Reichszentrale zur Bekämpfung
des Zigeunerunwesens). Ovo je bilo “zakonsko rješenje” za “integraciju” kroz segregaciju.
Šutarjev zakon: Uvodi “območja varnostnog rizika” (često romska naselja), sa dozvolom
policijskog ulaska bez sudskog naloga, upotrebom dronova za nadzor, automatskim
prepoznavanjem tablica i vezivanjem socijalnih fondova za “projekte bezbednosti”.
EU Komisija je upozorila da “ne sme nesorazmerno uticati na bilo koju zajednicu”, posebno
ranjive poput Roma, jer može dovesti do stvaranja “ranjivosti” za već marginalizovane grupe.
Sličnost: Oba pristupa koriste “nadzor” i “posebna područja” za “regulaciju” Roma,
maskirajući segregaciju kao “borbu protiv kriminala”, što dovodi do gubitka privatnosti i
prava. Inače su romska naselja po pravilu u Sloveniji kilometrima udaljena od urbanih delova
gradova. - Politički i društveni kontekst: Od incidenta do šireg progona
Nacistički kontekst: Nakon uspona 1933., zakoni su bili deo propagande koja je podsticala “
govor mržnje ” protiv Roma, dovodeći do masovnih hapšenja 1938. i genocida (Porajmos).
Šutarjev zakon: Usvojen protivno slovenačkom ustavu i nizu EU dokumenata u “manje od
dve nedelje” nakon incidenta, podstiče proteste pod sloganima “romska kriminaliteta” i
širenje govora mržnje na društvenim mrežama do mere žizofrenije.
Naravno da se to vidi kao “maska za političko obračunavanje” pred izbore, slično kako nacisti
koriste “jevrejsku agitaciju” za širenje mržnje. Ili mantre koja se često koristi kod impotentnih
političara na Balkanu, Slovačkoj, ranije Ukrajini „Napadni Rome da bi dobio izbore“.
Sličnost: Brzo donošenje nakon “okidača” incidenta, što eskalira u širi antiziganizam i kršenje
osnovnih ljudskih prava i Evropska konvencija o ljudskim pravima.
Ove sličnosti nisu slučajne – one odražavaju duboko ukorenjene evropske predrasude prema
Romima, koje su od nacističkog doba evoluirale u “moderne” oblike diskriminacije.
Međutim, Šutarjev zakon nije eksplicitno rasni (kao Nürnberški), već se maskira kao “socijalna
politika”. Neukima ga je teško prepoznati .
Isto kao što sada fašiste, naciste i slične … ne možeš da prepoznaš, jer najčešće liče na ljude.
Osman Balić
YUROM Centar