NIŠ
Najava otkrića praistorijskog kompleksa koji se u javnosti naziva „niškim
Stounhendžom“ otvara važno pitanje odnosa grada prema sopstvenom arheološkom
nasleđu i načina na koji se njime upravlja. Iskustva sa prethodnim nalazištima u
urbanim zonama Niša upozoravaju da bez jasne strategije zaštite i prezentacije i ovo
otkriće može ostati samo još jedna zabeležena, ali nedovoljno sačuvana stranica
istorije.
U susret Sajmu turizma u Beogradu, vest o potencijalnom „niškom Stounhendžu“ budi
nadu da bi Niš mogao dobiti izuzetno arheološko nalazište koje bi dopunilo sliku o
praistorijskom razvoju ovog prostora. Ipak, imajući u vidu dosadašnju praksu odnosa prema
arheološkom nasleđu u urbanim zonama, opravdano je izraziti ozbiljnu bojazan da bi i ovo
otkriće moglo doživeti sudbinu sličnu nekim ranijim lokalitetima.
Podsećanja radi, tokom radova na Somborskom bulevaru otkriveni su ostaci antičkih
akvadukata, infrastrukturnih objekata od izuzetnog značaja za razumevanje urbanizma
rimskog perioda u antičkom Naisusu. Umesto da budu adekvatno prezentovani i integrisani
u savremeni urbani prostor kao deo kulturnog pejzaža grada, ovi nalazi su marginalizovani
i uništeni, bez ozbiljne reakcije stručne javnosti. Na to smo upozoravali mi iz Narodnog
pokreta Srbije, ali bez šire institucionalne podrške. Slična zabrinutost javila se i
povodom ranohrišćanskih grobnica u Jagodin Maloj, koje su, uprkos svom nesumnjivom
istorijskom i duhovnom značaju, ostale bez sistemske prezentacije i trajne zaštite kakvu
zaslužuju.
U tom kontekstu, najava otkrića praistorijskog kompleksa koji se u medijima poredi
sa „Stounhendžom“ zahteva krajnje oprezan, odgovoran i stručan pristup. Arheološki
lokaliteti ove vrste nisu puka medijska senzacija, već slojeviti naučni izvori koji
zahtevaju dugotrajna interdisciplinarna istraživanja, jasne konzervatorske planove i, što
je ključno, institucionalnu volju da se zaštite od pritisaka urbanizacije i investitorskih
interesa.
Posebno zabrinjava mogućnost da eventualni nalazi budu tretirani kao prepreka
infrastrukturnim projektima, a ne kao razvojna šansa grada. U praksi to često vodi ka
ubrzanim zaštitnim iskopavanjima bez dugoročne strategije prezentacije, čime se lokalitet
svodi na dokumentovanu, ali fizički uklonjivu činjenicu. Takav pristup predstavlja
nenadoknadiv gubitak autentičnog prostora i istorijskog konteksta.
Zato se mi u Gradskom odboru Narodnog pokreta Srbije u Nišu zalažemo za izradu
detaljne studije procene uticaja, proglašenje odgovarajućeg stepena zaštite, punu
transparentnost procesa istraživanja i uključivanje nezavisnih stručnjaka iz oblasti
arheologije, konzervacije i urbanizma. Grad poput Niša, sa bogatom stratigrafijom koja
obuhvata period od praistorije, preko rimskog do srednjovekovnog nasleđa, ne može sebi
dozvoliti luksuz da nova otkrića postanu još jedna propuštena prilika.
Ukoliko se ponovi scenario u kojem su akvadukti sa Somborskog bulevara i
ranohrišćanske grobnice u Jagodin Maloj ostali bez adekvatne prezentacije i trajne
zaštite, to bi bio još jedan jasan signal sistemske slabosti u upravljanju kulturnim
nasleđem sa kojom se suočavamo decenijama. Zbog toga je bojazan da bi i potencijalni „niški
Stounhendž“ mogao završiti kao još jedan zabeležen, ali nedovoljno sačuvan segment
prošlos ti više nego opravdana.
Narodni pokret Srbije Niš,
Vladimir Jovanović,
potpredsednik GrO.