NIŠ
Prostorni plan grada Niša postavlja okvir budućeg prostornog razvoja grada. Međutim,
analiza dokumenta otkriva značajnu kontradikciju između demografskih trendova,
infrastrukturnih mogućnosti i planirane urbanizacije.
Plan istovremeno predviđa pad broja stanovnika, značajno širenje građevinskog
zemljišta i infrastrukturna rešenja koja u bliskoj budućnosti nije realno obezbediti.
U njemu se istovremeno projektuje pad broja stanovnika sa oko 249 hiljada na približno
230 hiljada u naredne dve decenije, a paralelno se planira značajno širenje
građevinskog zemljišta, i to pre svega na račun poljoprivrednih površina u
prigradskim i seoskim područjima. Takav pristup otvara ozbiljno pitanje održivosti
planiranog razvoja jer, za koga se grad širi ako se broj stanovnika smanjuje?
Plan predviđa više nego dvostruko povećanje ukupnog građevinskog zemljišta na
teritoriji grada, čime se urbani prostor širi daleko izvan postojećih potreba. U
dokumentu se navodi da planirano građevinsko zemljište predstavlja rezervu prostora
za buduću urbanizaciju i širenje naselja. To širenje nije ravnomerno ni nasumično,
već je koncentrisano upravo u prigradskim naseljima i selima koja do sada nisu imala
karakter urbanih zona. Kada poljoprivredno zemljište postane građevinsko, ulazi u
kategoriju imovine sa većom tržišnom vrednošću, što direktno ima za posledicu veću
poresku osnovicu. U Malči se građevinsko zemljište povećava višestruko u odnosu na
postojeće stanje, a sličan trend postoji i u naseljima Pasi Poljana, Mramor i Mezgraja,
gde je građevinski obuhvat širi za nekoliko puta u odnosu na dosadašnje granice. Time
se čitavi delovi grada praktično „precrtavaju“ iz poljoprivrednih u potencijalno
građevinske zone, bez jasnog dokaza da za takvim obimom izgradnje postoji realna
potreba.
Ta ista naselja u kojima se planira najveće širenje gradskog građevinskog zemljišta,
nemaju adekvatno razvijenu komunalnu infrastrukturu. Naselja poput Malče, ali i
brojna druga na obodu grada, nemaju razvijenu kanalizacionu mrežu, dok se
vodosnabdevanje u značajnoj meri oslanja na lokalne sisteme i ograničene kapacitete
postojećih izvorišta. I pored toga, nacrt prostornog plana predviđa širenje
građevinskih zona u tim sredinama, bez jasne i realno ostvarive dinamike razvoja
infrastrukture koja bi takvo širenje mogla da prati. Oslanjanje na regionalni
vodovodni sistem NIVOS dodatno otvara dileme. Postavlja se pitanje kapaciteta i
mogućnosti NIVOS-a (niškog vodovodnog sistema) da odgovori na istovremeno širenje
više naselja i povećanje potrošnje. Nacrtom plana je predviđeno održavanje lokalnih
vodovodnih sistema, njihovo povećanja kapaciteta i traženje novih izvora
vodosnabdevanja, ali je ostavljena i mogućnost priključenja lokalnih vodovodnih
sistema na sistem NIVOS čime bi se rešio problem vodovodnih sistema izgrađenih
kroz Štab za vanredne situacije na sistem koji je već u problemu. Izdašnost izvorišta
je smanjena zbog klimatskih promena i ogromnih gubitaka u mreži koja se godinama ne
rekonstruiše. Plan daje odgovor na to kako će se obezbediti stabilno i dugoročno
snabdevanje vodom, ali se ta obaveza implicitno prebacuje u dalju budućnost. Takav
pristup nosi rizik da se u narednim godinama formiraju zone stanovanja i industrije
bez adekvatnog snabdevanja vodom i bez rešenog sistema odvođenja otpadnih voda.
Istovremeno, prostorni plan zadrževe visok nivo fleksibilnosti kroz veliki broj
budućih urbanističkih planova nižeg reda (PGR, PDR ili UP) i mogućnost naknadnog
definisanja konkretnih lokacija i namena, što dodatno relativizuje njegovu
obavezujuću snagu, što se ne može reći da nije praksa u poslednjih deset godina. Analiza
PPGN pokazuje da se prostorni razvoj grada koncentriše u tri pojasa i to pojas
prigradskih sela kog čine Malča, Mezgraja, Medoševac i Mramor, zatim koridor Južne
Morave koji predstavlja plansku projekciju razvoja infrastrukture i energetskog
sistema u funkciji buduće gasne elektrane ( Mramor, Krušce i Lalinac), prirodne zone
za razvoj turizma i rekreacije, severni pojas (Mezgraja, Trupale i Vrtište) zbog blizine
industrijskih zona i autoputa i istočni pojas koji obuhvata Malču i Jelašnicu kao
potencijal za solarne elektrane.Prostorni plan Niša ne ograničava obnovljive izvore
energije na posebne industrijske zone, već omogućava izgradnju solarnih i
vetroelektrana na svim lokacijama koje ispune uslove, uključujući poljoprivredno i
šumsko zemljište.
PPGN faktički omogućava da solarne elektrane do 2 MW uopšte ne moraju da idu u dalju
urbanističku razradu. U praksi znači da se preskače dodatna kontrola i analiza
prostora, građani nemaju priliku da reaguju (nema javnog uvida), procedura je mnogo
brža i lakša za investitore i otvara se prostor za masovnu i nekontrolisanu gradnju, pa
čak i „cepkanje“ većih projekata.
Što se tiče gasne elektrane, za nju je za sada opredeljena strateški dobra lokacija zbog
blizine prenosnog energetskog sistema i potrebne TS, blizine priključenja na gasovod i
blizine Južne Morave. Ta planirana lokacija bi zahvatila 35–60 ha najkvalitetnijeg
poljoprivrednog zemljišta, uglavnom I ili II bonitetne klase, što je ujedno razlog zašto
takve lokacije uvek zahtevaju detaljne studije, javnu raspravu i saglasnost više
institucija, što je u PPGN jedan od najosetljivijih poteza, ali i isto tako i podatak koji
često izostane iz javnih rasprava. Obzirom na kompleksnost i visinu investicije, bez
obzira na to da li su ovakvi objekti nužna potreba ili ne, takve najave često ostanu samo
politička predizborna ideja.
Gradski odbor stranke Srbija centar-SRCE Niš
Resorni odbor za urbenizam i građevinarstvo