Vlasotinčanin Vlada Ilić najbolji gradonačelnik Beograda

VLASOTINCE

(Nova Naša reč)

• Mladi i ambiciozni profesor vlasotinačke Gimnazije ,,Stevan Jakovljević”, Saša Z. Stanković, posle sedam godina napornog istraživačkog rada objavio je knjigu ,,Prvi moderni gradonačelnik Beograda”.
• Vlada Ilić (Vlasotince 6/19.septembra – 3.jula 1952.godine), bio je gradonačelnik Beograda od 10.januara 1935.godine do 13.septembra 1939.godine.
• Recezenti ove istorijske studije su doktori nauka Predrag J. Marković i Ivan M. Becić.

NNR: – Kako se rodila ideja da pišete o Vladi Iliću?
S. Stanković: Na inicijativu Vuka Bojovića, direktora Zoološkog vrta, a uz podršku tadašnjeg gradonačelnika Dragana Đilasa, Petrovdana 2009. godine postavljen je spomenik osnivaču Zološkog vrta, Vladi Iliću i najznačajnijem gradonačelniku međuratnog Beograda. Vest o ovom događaju pokrenula je kod mene interesovanje za Vladu Ilića, pogotovu kad sam saznao da je rođen u Vlasotincu. Tako sam krenuo grlom u jagode da istražujem život i delo svog zemljaka, jer nisam bio svestan koliko me posla čeka. Proučio sam nekoliko desetina hiljada stranica različitih tekstova: istorijske knjige, arhivske građe, kompletna štampa vezana za Ilića od 1935. do 1939. godine… Primera radi za 4,5 godine koliko je Ilić upravljao Beogradom izašlo je preko 1500 brojeva “Politike“, a pročitao sam svaki članak u kojem se on pominje. I posle sedam godina mukotrpnog rada završio sam monografiju.

NNR: – Otkud Ilićima toliko bogatstvo?
S. Stanković: Vlada je bio na vrhu poslovne imperije koju su stvorili njegov otac Kosta Mumdžija i petorica starije braće. Najbogatiji Vlasotinčanin 19. veka, Kosta Ilić Mumdžija, iskoristio je oslobođenje 1878.godine za kupovinu turskih poseda. On je prethodno stekao novac pravljenjem sveća i sapuna, zatim trgovinom i zelenašenjem. Akumulirani kapital Mumdžija će uložiti u tekstilnu industriju. On je prvo sa ortacima otvorio gajtanaru u selu Kozaru na teritoriji bivšeg Vlasotinačkog sreza. Kasnije će se vlasnici kozaračke gajtanare udružiti sa vlasnicima starije strojkovačke gajtanre i formiraće se prva leskovačka štofara, koje je nukleus ne samo tekstilne proizvodnje nego i čitave industrije u Leskovcu. Poslovni partneri prve leskovačke štofare postepeno će formirati nove samostalne fabrike, koje će biti najznačajniji izdanci Srpskog Mančestera. Upredo sa tim Kosta je svoje mlađe sinove slao u inostranstvo kao bi stekli neophodno obrazovanje za dalje razvijanje poslovanja. Najobrazovaniji i najmlađi bio je Vlada Ilić, koji je najpre završio Trgovačku akademiju u Beču, a potom Višu stručnu školu za tekstilnu industriju u nemačkom gradu Ahenu. Vlada po povratku iz Nemačke 1904. počinje da zastupa oca Kostu u pomenutoj prvoj leskovačkoj štofari, a već naredne godine prelazi u Beograd gde su otkupili fabriku štofa na Karaburmi. Vlada se oženio Olgom (Cicom) Jovanović, unukom čuvenog vojvođanskog veleposednika Lazara Dunđerskog, čime je povezan kapital najbogatijeg južnosrbijanaca i najbogatijeg Vojvođanina.

NNR: – Kako je Vlada Ilić postao gradonačelnik?
S. Stanković: On je stanovnik prestonice od 1905. godine, što znači da je bio 30 godina aktivan u privradi Beograda pre nego što će postati gradonačelnik. Venčani kum bio mu je kralj Aleksandar Karađorđević. Neki izvori navode kako je Vlada finansijski pomagao knezu Pavlu, dok ovaj nije bio na čelu države, što je doprinelo jačanju njihovog prijateljstva. Ubistvom kralja Aleksandra Karađorđevića u Marseju 1934. godine, knez Pavle će praktično postati prvi čovek Kraljevine Jugoslavije. Samo nekoliko meseci nakon ovog sudbonosnog događaja, Vlada Ilić postaje predsednik Opštine Beograd. Hitlerova invazija na Poljsku 1. septembra 1939. je početak Drugog svetskog rata, što je bio dovoljan signal Iliću da se povuče sa mesta gradonačelnika Beograda.

NNR: – Šta je to uradio za Beograd?
S. Stanković: Za vreme njegovog mandata prestonica je dobila Pančevački most, Zoološki vrt, Beogradski sajam, temelje Hrama Svetog Save, Vukov spomenik, desetak novih škola, Gradsku polikliniku, Dezinfekcioni zavod, Gradsku bolnicu, Polikliniku za kožne i venerične bolesti, Dom dečje zaštite u Zvečanskoj, Univerzitetsku dečju kliniku u Tiršovoj…

NNR: – Zašto se Ilića nazivate prvim modernim gradonačelnikom Beograda?
S. Stanković: Za vreme njegovog mandata počeo je da se upotrebljava Most kralja Aleksandra (Brankov most) preko kog je uspostavljena tramvajska veza sa Zemunom. Ilić je dovršio proces spajanja Zemuna sa Beogradom. Preko Pančevačkog mosta prestonica je bolje povezana sa Vojvodinom. Tada je otvoreno Sajmište kao ekonomski simbol velegrada na kojem je izlagalo 17 najrazvijenijih industrijskih zemalja. Prvi put se organizuje sajam automobila i vazduhoplovna izložba, prvi put na Balkanu se pojavila televizija na štandu Filipsa… Započeto je nasipanje savske obale kao pripreme za izgradnju Novog Beograda na kojem je planirano naselje za pola miliona ljudi. Zanimljivo je reći da tek tad po broju stanovnika Beograd prestigao Zagreb. Ukratko, on je postavio temelje evropskog Beograda kao jugoslovenske prestonice.

NNR: – Na internet portalima postoji rasprava da li je Vlada Ilić Vlasotinčanin ili Leskovčanin?
S. Stanković: Njegova porodica je ostavila neizbrisiv trag u Vlasotincu, Leskovcu, Beogradu i Banatu. Otac Kosta i njegovi sinovi rođeni su u Vlasotincu, gde su završili osnovnu školu, a kasnije zbog razvoja industrije prelaze prvo u Leskovac, a onda u Beograd. Kosta je najveći deo života proveo u Vlasotincu, a svi sinovi u Leskovcu, osim Vlade koji najduže živeo u Beogradu. Međutim, on u prestonici formira Udruženje Vlasotinčana (1928), a ne Leskovčana koje će nastati nekoliko godina kasnije. Ergelu u Hajdučici (Banat) sa najtrofejnijim konjima u Jugoslaviji naziva Vlasina, a jednu ždrebicu Vlasinka. Dok su njegova braća pomagala najviše ustanove u Leskovcu, Vlada daje najviše novca posle Beograda za Vlasotince. Dakle, Vlada Ilić se sam opredelio da bude Vlasotinčanin u Beogradu.

NNR: – A šta su njegova braća ostavila Leskovcu?
S. Stanković: Ako izuzmemo Blagoja koga su ubili Bugari u Prvom svetskom ratu, Mihajlo, Milan, Petar i Sotir su deo sebe utkali u razvoj Leskovca. Ako se zna da je Leskovac između dva svetska rata imao oko 5000 zaposlenih radnika, a Ilići su u četiri veće fabrike imali od 1000 do 1500 radnika, jasno je da onaj koji drži trećinu ukupno zaposlenih snažno utiče na društvo. Palata Sotira Ilića je najlepši stambeni objekat u Leskovcu pre Prvog svetskog rata. Najviše novca za izgradnju Saborne crkve Svete Trojice u Leskovcu dali su Ilići, a jedini uslov je bio da Petar bude sahranjen u porti crkve. Petrova supruga Jelena najveća je donatorka međuratnog Leskovca. Za svoja je dobročinstva, još za života, dobila je ulicu pored Ženske zanatske škole i Orden Svetog Save IV stepena. Iz istih razloga Jelena biva izabrana za doživotnu predsednicu Leskovačke ženske podružnice. Milan Ilić je prve dve godine finansirao Leskovački glasnik, a njegov bratanac Tihomir je bio vlasnik. O uticaju Glasnika najbolje govori sam tiraž od 2.000 primeraka i preko 1000 brojeva objavljenih od 1921 do 1941. godine.
NNR: – Šta se desilo sa Vladom Ilićem posle Drugog svetskog rata?
S. Stanković: Komunističke vlasti osuđuju Vladu Ilića na kaznu robije od deset godina i na konfiskaciju celokupne imovine, jer su njegove fabrike radile tokom rata. Tako je narednih skoro sedam godina proveo u zatvoru u Sremskoj Mitrovici, gde su mu bivši radnici donosili pakete. Jedno vreme bio je kažnjen da čisti beogradske ulice. Bivšeg gradonačelnika od pogubljenja lično je spasio Vinston Čerčil, koji je intervenisao kod Josipa Broza Tita. Vlada Ilić biva pušten na slobodu krajem 1951. godine, ali ubrzo doživljava šlog i umire u mansardi svog rođaka, 3. jula 1952. Sahranu mu organizuju nekadašnji radnici. Supruga Olga je te godine od poniženja preživela prodavajući nakit, ali i zahvaljujući seljacima, koji su joj poklanjali hranu na pijaci kada bi je prepoznali. Okružni sud u Beogradu 20. februara 2009. donosi odluku o rehabilitaciji Vlade Ilića, a u obrazloženju piše: “Morao da bude proglašen narodnim neprijateljem da bi ta osuda bila osnov i opravdanje za državu, da preuzme njegovo bogatstvo“.

Kompletan tekst u štampanom izdanju leskovačkog nedeljnika Nova Nasa rec, na sajtu www.novanasarec.org.rs  link

Možda (ni)ste znali : VLASOTINČANIN VLADA ILIĆ GRADONAČELNIK BEOGRADA

Prati
Obavesti me o
guest
0 Komentara
Inline Feedbacks
Prikaži sve komentare